Mert, Ankara'da halk sağlığı alanında yüksek lisans yapıyor. Danışmanıyla yaptığı son görüşmeden elinde kısa bir not kaldı: tez önerisinin alanyazın bölümü için son beş yıla ait en az yirmi uluslararası makale. Makalelerin neredeyse hepsi İngilizce, ortalama on beş sayfa ve teslim tarihi üç hafta sonra.
Her makaleyi sözlükle satır satır okumak bu sürede mümkün değil. Paragrafları tek tek kopyalayıp bir çeviri kutusuna yapıştırmak da işe yaramıyor, çünkü tablolar dağılıyor, dipnotlar metnin ortasına karışıyor. Peki, üç haftada yirmi makaleyi gerçekten anlamanın yolu ne?
Her makaleyi baştan sona çevirmeniz gerekmiyor
Bilimsel makalelerin büyük kısmı aynı iskeleti izler: giriş, yöntem, bulgular ve tartışma. İngilizcede bu düzene IMRaD deniyor. Deneyimli araştırmacılar makaleyi bu sırayla okumaz. Önce özeti, sonra tablo ve şekilleri, ardından tartışma bölümünü okur, yöntemi en sona bırakırlar.
Bu sıralama, bir makalenin tezinize gerçekten katkı sağlayıp sağlamayacağını on dakika içinde görmenizi sağlar. Yirmi makalenin belki on ikisi ayrıntılı okumaya değer çıkar. Asıl çeviri emeğini onlara ayırmak, hem zaman hem de dikkat açısından çok daha verimli.
Birinci yol: PDF'i bütün olarak çevirmek
Parça parça kopyalamak yerine dosyanın tamamını çevirmek en çok zaman kazandıran yöntemdir. Sonuç yine aynı düzende bir PDF olur, bu yüzden İngilizce ve Türkçe sürümleri yan yana açıp sayfa sayfa karşılaştırabilirsiniz.
PDF çevirme araçları arasında PDFFly'ın PDF Türkçeye çevirme aracı hesap açmadan tarayıcıdan çalışıyor: dosyayı yüklüyor, hedef dili seçiyor ve çevrilmiş dosyayı indiriyorsunuz. Araç tabloları, görselleri, yazı tiplerini ve sayfa düzenini korumak üzere tasarlanmış. Sayfadaki açıklamalara göre dipnotlar, kaynakça ve matematiksel formüller de çeviriye dahil ediliyor. Dosya boyutu sınırı 100 MB, bu da grafiklerle dolu uzun bir makale için fazlasıyla yeterli.
Tek bir cümlede takıldığınızda klasik çeviri sitelerine başvurmak elbette hâlâ mantıklı. Ancak tabloları ve dipnotlarıyla tam bir makale için belgeye odaklanan bir araç çok daha düzenli sonuç verir.
İkinci yol: Taranmış eski makaleler için önce OCR
Her kaynak dijital olarak doğmuyor. Üniversite kütüphanesinde ya da YÖK Ulusal Tez Merkezi'nde bulduğunuz eski çalışmalar çoğu zaman yalnızca taranmış sayfalardan oluşur. Böyle bir dosyada tek bir kelimeyi imleçle seçmeyi deneyin. Sayfanın tamamı seçiliyorsa ya da hiçbir şey seçilmiyorsa, metin henüz makine tarafından okunabilir değildir.
Bu tür dosyaların çeviriden önce OCR'dan (optik karakter tanıma) geçmesi gerekir. PDFFly bunun için ayrı bir OCR aracı sunuyor, ardından çıkan dosyayı çeviri aracına yükleyebilirsiniz. Temiz baskılar iyi sonuç verir. Eğri taranmış ya da üzerinde kahve lekesi olan sayfalar ise işi zorlaştırır.
Terimler: makinenin en çok yanıldığı yer
Akademik çeviri işinde asıl risk dilbilgisi değil, terimlerdir. Makine bir kelimenin en yaygın anlamını seçer ve bilimsel bağlamı her zaman fark etmez. Kendi alanınız için küçük bir terim listesi tutmak bu yüzden çok işe yarar:
- "Significant" bulgular bölümünde neredeyse her zaman "istatistiksel olarak anlamlı" demektir, "önemli" değil.
- "Power" yöntem bölümünde istatistiksel güçtür, elektrikle ilgisi yoktur.
- "Literature review" için Türk akademisinde "alanyazın taraması" ifadesi yaygınlaştı.
- "Confidence interval" güven aralığı, "cohort study" ise kohort çalışması olarak geçer.
Emin olamadığınız karşılıklar için Türk Dil Kurumunun Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü iyi bir başvuru kaynağıdır. Bir başka pratik yol da DergiPark'a bakmak. Buradaki dergilerin çoğu hem Türkçe hem İngilizce özet yayımladığı için, alanınızdaki araştırmacıların bir terimi nasıl çevirdiğini birkaç dakikada görebilirsiniz.
Sayılar ve ondalık ayırıcılar
Az konuşulan ama sinsi bir sorun daha var. İngilizce ondalık ayırıcı olarak nokta, binler için virgül kullanır. Türkçede ise tam tersi geçerli. Asıl makaledeki p = 0.05 değeri Türkçe metinde 0,05 olarak yazılmalı, 1,250 katılımcı ise bin iki yüz elli kişi anlamına gelir.
Çeviri sonuçları bu konuda her zaman tutarlı değildir. Aynı tabloda bazı sayıların biçimi değişirken bazıları olduğu gibi kalabilir. Tezinizdeki karşılaştırma tablosuna bir değer aktaracaksanız, sayıyı İngilizce sürümden alıp biçimini kendiniz düzeltin.
Üçüncü yol: Kritik bölümler için insan çevirisi
Bazı makaleler tezinizin temel taşıdır. Kuramsal çerçevenizi üzerine kurduğunuz bir çalışmanın yöntem bölümünü yanlış anlamak, ileride savunmada pahalıya patlayabilir. Böyle durumlarda kritik bölümleri alanı bilen bir hocaya okutmak ya da profesyonel bir makale çeviri hizmetinden destek almak mantıklıdır.
Çevirmenle çalışacaksanız işi kolaylaştırmanın yolları var. Makalenin tamamı yerine yalnızca ihtiyaç duyduğunuz sayfaları gönderin. Kendi terim listenizi de ekleyin, böylece çevirmen sizin bölümünüzde yerleşmiş karşılıkları kullanır. Makine çevirisini önceden yaptıysanız onu da paylaşabilirsiniz. Bazı çevirmenler sıfırdan çevirmek yerine mevcut metni düzeltmeyi tercih eder ve bu genellikle hem süreyi hem de maliyeti düşürür.
Çeviri alıntı yerine geçmez
Sık unutulan bir nokta: atıf verdiğiniz kaynak her zaman makalenin özgün halidir, çevirisi değil. Yazarın fikrini kendi cümlelerinizle aktarın ve kaynakçaya asıl makaleyi yazın. Makine çevirisiyle elde edilen bir paragrafı teze olduğu gibi koymak, dili değişmiş olsa bile intihal sayılır. Üniversitelerin kullandığı benzerlik denetimi yazılımları da bu konuda sanıldığından daha dikkatlidir.
Sonuç
Üç haftada yirmi makale, doğru sırayla okuduğunuzda ve dosyaları bütün olarak çevirdiğinizde gerçekçi bir hedeftir. Taranmış kaynaklar için OCR'ı, terimler ve sayılar için kendi kontrolünüzü atlamayın. İngilizce PDF Türkçeye çevirme işini bir okuma yardımcısı olarak görürseniz, makine size zaman kazandırır ve anlama işi yine sizde kalır.
