Şiraz, İsfahan, Kirmanşah ve Fasa gibi büyük şehirlere sıçrayan eylemlerde, güvenlik güçleri ile göstericiler arasında şiddetli çatışmalar yaşanıyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, protestocuların "meşru taleplerini" duyduklarını belirtse de, sokaklardaki tansiyon düşmüyor. İşte İran'daki son durumu anlamak için bilmeniz gereken 5 temel başlık:
1. Ekonomik Krizin Derinliği ve Enflasyon
Protestoların ana tetikleyicisi, kontrol altına alınamayan ekonomik çöküş oldu. Resmi rakamlara göre enflasyonun %50'yi aştığı ülkede, Riyal'in dolar karşısındaki dramatik düşüşü temel gıda maddelerine erişimi imkansız hale getirdi. Benzin sübvansiyonlarının kaldırılması ve vergi artışlarını içeren 2026 bütçe taslağı, özellikle orta sınıfı ve esnafı sokağa döken ana faktörler arasında yer aldı.
2. Protestoların Siyasi Karakteri ve Sloganlar
Başlangıçta "geçim sıkıntısı" odaklı olan eylemler, hızla siyasi bir nitelik kazandı. Göstericiler, "Diktatöre ölüm" sloganlarının yanı sıra, İran'ın bölgesel politikalarını eleştiren "Gazze yok, Lübnan yok, canım İran'a feda" sloganlarını atıyor. Bu durum, halkın hükümetin dış politika önceliklerine ve kaynakların yurt dışındaki vekil güçlere aktarılmasına duyduğu öfkeyi net bir şekilde ortaya koyuyor.
3. Can Kayıpları ve Güvenlik Müdahalesi
İnsan hakları örgütleri ve yerel kaynaklar, güvenlik güçlerinin bazı bölgelerde gerçek mermi kullandığını rapor etti. Lorestan ve Fars eyaletlerinde yoğunlaşan çatışmalarda, şu ana kadar aralarında güvenlik görevlilerinin de bulunduğu en az 7 kişinin hayatını kaybettiği doğrulandı. Hükümet, olayları bastırmak için internet kısıtlamalarına giderken, üniversite kampüsleri çevresindeki güvenlik önlemleri artırıldı.
4. Hükümetin Tepkisi ve Kabine Değişiklikleri
Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, krizin faturasını ekonomi yönetimine kesti. Merkez Bankası Başkanı görevden alınarak yerine Abdunnasır Hemmati atandı. Hükümet, piyasaları sakinleştirmek adına döviz kuruna müdahale sözü verse de, halkın yönetime olan güveni 2022'deki Mahsa Amini protestolarından bu yana en düşük seviyede seyrediyor.
5. Uluslararası Baskı ve Bölgesel Konjonktür
İran'daki olaylar, İsrail ile yaşanan gerilimler ve ABD'nin uyguladığı yaptırımların gölgesinde gerçekleşiyor. ABD yönetimi, protestoculara yönelik şiddet kullanımı durumunda "müdahale edileceği" uyarısında bulunurken, uluslararası toplum Tahran üzerindeki diplomatik baskıyı artırıyor. Analistler, rejimin hem içerdeki ekonomik baskıyı hem de dışarıdaki jeopolitik riskleri aynı anda yönetmekte zorlandığını belirtiyor.
